يزد؛ ميراثي از تمدن کهن


سرزمين‌ يزد جلوه‌هايي‌ از باشكوه‌ترين‌ و درخشان‌ترين‌ ميراث‌ فرهنگي‌ و تمدن‌ كهن‌ ادوار مختلف‌ تاريخي‌ ايران‌ را در خود جاي‌ داده‌ است‌. تاريخ‌ سكونت‌ انسان‌ در اين‌ خطه‌، از هزاره‌ سوم‌ پيش‌ از ميلاد فراتر رفته‌ است‌، به‌ طوري‌ كه‌ در عهد پيشداديان‌، طوايف‌ در حال‌ كوچ‌ از بلخ‌ به‌ پارس‌، اين‌ سرزمين‌ را «يزدان‌» ناميدند و از آن‌ زمان‌ به‌ بعد يزد محل‌ عبادت‌ شد. از مهم‌ترين‌ مراكز اسكان‌ اوليه‌ اين‌ سرزمين‌ به‌ مهرپادين‌ (مهريز) فهرشان‌، پهره‌ (فهرج‌)، خورميش‌، ادر (اردكان‌)، شواز، قلاع‌ موبدان‌ (ميبد)، طرنج‌، عقدا، اشكذر و زارچ مي‌توان‌ اشاره‌ كرد. شهر يزد به‌ عنوان‌ محلي‌ پاك‌ و مقدس‌ در رأس‌ تمام‌ آبادي‌هاي‌ مزبور قرار داشته‌ است‌.‏

دره‌هاي‌ سرسبز و مناطق‌ ييلاقي‌، چشمه‌‌سارها، ارتفاعات‌ و قله‌ها، غارها، حيات‌ وحش‌ و شكارگاه‌ها و به‌ويژه‌ جاذبه‌هاي‌ كويري‌ از خصوصيات‌ جالب‌ توجه‌ طبيعت‌ يزد است‌ كه‌ برخي‌ از آنها جزء تفرجگاه‌هاي‌ مهم ‌مردم‌ استان‌ به‌ شمار مي‌آيد.‏

استان‌ يزد از لحاظ‌ كنش‌هاي‌ فرهنگي‌ نيز جالب‌ توجه‌ است‌. اين‌ منطقه‌ از لحاظ‌ رفتارهاي‌ فرهنگي‌ مردم كانون‌ گوناگوني‌هاست‌ و در اين‌ ميان، خصوصيات‌ فرهنگي‌ زرتشتيان‌ از پيشينه‌ تاريخي‌ درخشاني‌ برخوردار است‌. زرتشتيان‌ طبق‌ آيين‌ زرتشت‌، مراسم‌ ويژه‌اي‌ را در روزهاي‌ معيني‌ از سال‌ برگزار مي‌كنند كه‌ از ديدگاه‌ جهانگردي براي‌ پيروان‌ ساير اديان‌ جالب‌ توجه‌ و ديدني‌ است‌.‏

جغرافياي استان يزد

استان يزد در قسمت مرکزي فلات مرکزي ايران، مابين عرض‌هاي 29 درجه و 52 دقيقه تا 33درجه و 27 دقيقه عرض شمالي و 52 درجه و 55 دقيقه تا 56 درجه و37 دقيقه طول شرقي واقع شده است. اين استان با مساحتي در حدود 131هزار و 575 کيلومتر مربع، چهارمين استان کشور به لحاظ وسعت است. يزد از شمال و غرب به استان‌هاي سمنان و اصفهان، از شمال شرق به استان خراسان رضوي، از شرق به استان كرمان و خراسان جنوبي، از جنوب غربي به استان فارس و از جنوب شرقي به كرمان محدود مي‌شود.‏

نوسان درجه حرارت در استان يزد در زمستان و تابستان و حتي در شب و روز بسيار زياد است و حداکثر حرارت 45 درجه سانتيگراد بالاي صفر و حداقل 20 درجه زير صفر است. ميانگين روزانه دما براي همه سال بين 9/11 تا 7/20 درجه سانتيگراد متغير است.‏

محدوده استان يزد جزيي از فلات مرکزي ايران است که کويرهاي ايران نيز عمدتاً در اين فلات جاي دارند. بخش بزرگي از مساحت محدوده استان را قسمت‌هايي از کويرهاي مختلف پوشانده است. جمعيت استان بر اساس سرشماري سال 85، 983هزار و 52 نفر بود که از اين تعداد، 785هزار و 213 نفر را جمعيت شهري و 197هزار و 839 نفر را جمعيت روستايي شامل مي‌شوند. منطقه يزد يکي از سرزمين‌هاي باستاني و داراي ميراث درخشاني از فرهنگ و تمدن کهن و ادوار مختلف تاريخي با قدمت 3000 سال است.

فرهنگ بومي

استان يزد از معابر و گذرگاه‌هاي مهم در ادوار تاريخي محسوب مي‌شده است. اين استان از درگيري‌ها و جنگ‌هاي سياسي تاريخ ايران تا حدودي ايمني داشته است. از طرفي صعب‌العبور بودن راه‌ها و محدوديت منابع آبي مانع عمده تسخير اين منطقه توسط بعضي از حکومت‌هاي بزرگ و کوچک حاشيه و پيرامون اين منطقه در طول تاريخ بوده است. از مظاهر فرهنگ مادي و معنوي که مردم اين خطه از خود به جاي گذاشته‌اند و ميراث تاريخي آنها در دوره‌هاي قديمي به حساب مي‌آيد، نشانه‌هايي از مهر و آناهيتا، ايساتيس، هخامنشيان، زندان اسکندر، برج و بارو و کهن‌دژهاي بزرگ و پناهگاه‌هاي متعدد و ابنيه و يادگارهايي از بعد از اسلام نظير مساجد و امامزاده‌ها را مي‌توان نام برد که نشان‌دهنده فرهنگ و تمدن مردم، چه قبل و چه بعد از دوره اسلامي، بوده است.

مراسم مذهبي

اکثريت قريب به اتفاق مردم استان يزد پيرو دين اسلام و شيعه دوازده امامي هستند. به همين دليل، مجموعه مراسم تحت تأثير رفتارها و کنش‌هاي فرهنگي اسلامي و ملي صورت مي‌گيرد. مراسم عروسي، اعياد ملي و مذهبي نظير عيد نوروز، عيد فطر، عيد غديرخم، عيد مبعث و سالروز تولد پيامبر اسلام(ص) و ائمه اطهار(ع) به ويژه نيمه شعبان (سالروز تولد امام زمان(عج)) با شکوه فراوان برگزار مي‌شود.

جشن‌هاي ماهانه (برابر شدن نام روز با نام ماه مثلاً روز فروردين با ماه فروردين) جشن‌هاي مفصلي موسوم به گاهنبارها، نوروز جمشيدي و مراسم پنج روز پايان سال، روز تولد آشو زرتشت پيامبر ايران باستان (روز خرداد از ماه فروردين مصادف با ششم فروردين) و جشن سده يا جشن بزرگداشت آتش اهورامزدا منصوب به هوشنگ پادشاه پيشدادي در روز دهم بهمن از مهمترين مراسم شادي هستند که زرتشتيان با شکوه خاصي برگزار مي‌کنند.

مراسم نخل‌برداري نيز که از قديم‌الايام در يزد مرسوم بوده است، جذابيت خاصي دارد. نخل به عنوان تابوت امام حسين(ع) شناخته مي‌شود. نخل چوب‌بستي عظيم به شکل برگ درخت است که شباهتي به برگ خرما ندارد. نخل با پارچه سياه سرتاپا سياه‌پوش مي‌شود و صدها شمشير، قمه و خنجر برهنه با تزئينات خاصي مانند آيينه‌ها، ميوه‌ها، پولک‌ها، منگله‌ها و دستمال‌هاي ابريشمي رنگي بر دو طرف بدنه نخل بسته مي‌شود. در دهه اول محرم يا در دهه آخر صفر (دو ماه خاص عزاداري شيعيان) نخل توسط مردم عزادار مانند کشتي به حرکت درمي‌آيد و سه دور گرد ميدان مي‌چرخد و آنگاه آرام‌آرام به آشيانه خود بازمي‌گردد. همراه با چنين مراسمي، روضه‌خواني، سينه‌زني و عزاداري انجام مي‌شود.

صنايع دستي

صنايع دستي به بخشي از هنر و صنعت گفته مي‌شود که با بهره‌برداري از مواد اوليه بومي و انجام کار اساسي به کمک دست و ابزارهاي سنتي دستي انجام مي‌پذيرد و منحصر به ساخت محصولاتي است که بيانگر ذوق هنري و خلاقيت فکري سازندگان آن باشد. مهم‌ترين صنايع دستي استان يزد عبارتند از: قالي، قاليچه، گليم، مخمل، چادرشب، دستمال، مرس‌ريزه‌جيم، قناويز، اجرامي، شمد، ترمه، پرده، زيلو، روفرشي، کرباس، بقچه، لنگ، خورجين، پتو، سفال، سراميک، حصير، کاشي و گيوه.‏

در ميان صنايع دستي، قالي‌بافي، ترمه بافي، زيلو بافي و ساخت سفال، سراميک و کاشي از اهميت ويژه‌اي برخوردار است. شيريني‌پزي در يزد سابقه طولاني دارد. در يزد شيريني‌هاي سنتي مانند باقلوا، قطاب، لوز نارگيل، پشمک، نان برنجي و حاجي‌بادام تهيه مي‌شود.‏

شکارگاه‌ها و مناطق حفاظت‌شده

پناهگاه‌هاي گوناگون و زيستگاه‌هاي مختلف با جمعيت‌هاي فراواني از حيات وحش در دل اکوسيستم‌هاي کويري استان ديده مي‌شوند که انواعي از گونه‌هاي حيات وحش بسته به نيازهاي زيستي خود محل‌هايي را براي زيستن انتخاب مي‌کنند. در اکثر ارتفاعات و کوهستان‌هاي صعب‌العبور و دامنه‌هاي پرشيب مي‌توان کل و بز را مشاهده نمود. تراکم جمعيت اين جانور در ارتفاعات بافق و شيرکوه بيش از ساير مناطق استان است.‏

تپه‌ماهورها و کوهپايه‌هاي استان نيز زيستگاه خوب و مناسبي براي قوچ و ميش است. در قسمت جلگه‌ها و دشت‌ها، مراتع و حاشيه مزارع به ويژه در منطقه حفاظت‌شده کالمند و بهادران تعداد زيادي آهو زيست مي‌کنند. در نقاط دشتي و تپه‌ماهورها با آب و هوايي نسبتاً خشک‌تر و دور از دسترس انسان، گونه جبير را مي‌توان يافت.‏

ديدني‌ها

ميدان اميرچخماق، باغ دولت‌آباد، زندان اسکندر (مدرسه ضياييه)، آتشکده زرتشتيان، ساعت مارکار، برج و باروي شهر، خانه‌هاي قديمي چون خانه لاري‌ها، خانه عرب‌ها، خانه مرتاض، خانه رسوليان، خانه ملک‌التجار و خانه محمودي، دخمه‌هاي زرتشتيان، حمام‌خان، بازارهاي قديمي چون بازار خان و بازار پنجه‌علي، آب‌انبارهاي فراوان چون آب‌انبار شش‌بادگيري و رستم گيو، مسجد جامع يزد، قلعه‌ها، کاروانسراها، تکيه‌ها، مساجد، پيرانگاه‌ها، قنات‌ها، کوچه‌ها، ساباط‌ها، حمام‌ها و بسياري از مناطق عادي در بافت تاريخي شهر يزد از اماکن ديدني اين شهر است.‏

ادامه در صفحه مقابل

مسجد اميرچخماق: از مساجد معروف ايران و از جمله مساجدى است كه نشان از معمارى اصيل اسلامى دارد. اين مسجد که به مسجد جمعه نو نيز مشهور است، در شهر يزد و مقابل ميدانى به همين نام قرار دارد.

مسجد امير چخماق در عصر صفويان و با حمايت امير جلال‎الدين چخماق شامى يكى از حاكمان يزد ساخته شد. وي يكى از نزديكان شاهرخ‎ميرزا تيموري و همسرش فاطمه‎خاتون بود. اين مسجد داراي آثار باستانى بسياري است كه نماد هنر معمارى اصيل اسلامى- ايرانى محسوب مى‎شوند.

اين مسجد داراي دو شبستان زمستاني و تابستاني است که در قسمت تابستاني آن (بالاي محراب) بادگير بسيار زيبايي قرار دارد.

محراب مسجد پوشيده از نقوش معرق و مقرنس است و در وسط آن سنگ مرمر بسيار زيبايي وجود دارد كه شکوه هنر کاشي‎کاري اسلامى- ايرانى را به نمايش مي‎گذارد.

مسجد جامع يزد: طي حدود 100 سال و در سه دوره بنا شده است. پايه‌هاي اصلي مسجد باقي مانده از دوره ساساني است و بناي فعلي مسجد را از لحاظ شيوه معماري متعلق به دو دوره موسوم به آذري دانسته‌اند. بناي گنبدخانه متعلق به دوره ايلخاني و سردر رفيع مسجد را متعلق به زمان شاهرخ و دوره تيموري مي‎دانند.

آتشکده زرتشتيان: اين آتشکده در خيابان آيت‎الله كاشاني واقع شده و شامل ساختمان و باغ زيبايي است كه در قرن اخير ساخته شده است. در اين محل، آتش مقدس كه براي زرتشتيان محترم است نگهداري و از آن مراقبت مي‎شود. ساختمان اصلي در وسط حياط قرار دارد و آن را درختاني هميشه سبز احاطه كرده‎اند. حوضي مدور و بزرگ در محور ورودي بنا به آن زيبايي خاصي بخشيده است. آتش در محفظه‎اي بلندتر از سطح زمين در اتاقي نسبتاً وسيع و دور از تابش خورشيد قرار گرفته و اتاق‎هايي براي مراسم نيايش پيرامون آن طراحي شده است.

باغ دولت آباد: از باغ‌هاي قديمي شهر يزد است. بناي اين مجموعه به سال 1160 قمري توسط محمدتقي‎خان بافقي که به «خان بزرگ» معروف بود ساخته شد. اين بنا بيش از 260 سال قدمت دارد و محل اقامت حاکم وقت و معاصر با شاهرخ‎ميرزا و کريم‎خان زند بود. اين مجموعه يادگاري است از دوره‌هاي افشاريه و زنديه که شامل عمارت سردر، ساختمان هشتي و بادگير، عمارت بهشت‎آيين و تالار آينه، عمارت تهراني، آب‎انبار دودهانه و باغ ناصر است. فضاي سبز باغ درختان انگور، سرو و کاج دارد. همچنين گل‌هاي محمدي و سرخ نيز در باغ ديده مي‌شود.

فضاي داخلي باغ تقريباً سبز است و تا حدودي باغ فين کاشان را در ذهن بيننده تداعي مي‌کند.

بقعه سيدرکن الدين: اين بنا در سال 725 قمري بنا نهاده شد و محل دفن سيدركن‎الدين محمد قاضي است. اين بنا داراي گنبد، گچ‎بري‎هاي اسليمي داخل ايوان بلند و مقرنس‎هاي چهارگوشه بنا و محراب بلند است. در داخل بقعه آثار تزيينات آجركاري و خطوط كوفي و نستعليق بر ديوارها و حتي در قسمت سقف كه با آبرنگ نقاشي شده است به چشم مي‎خورد.

آب‎انبار شش‎بادگير: آب‎انبارها از جمله تأسيسات وابسته به قنات هستند كه براي ذخيره‌سازي در زمستان و استفاده در تابستان كاربرد داشتند. آب‎انبار شش‎بادگيري در محله‌اي به همين نام در شهر يزد واقع شده است. اين آب‎انبار بزرگ و پرحجم بيش از 2000 متر مكعب گنجايش و دو عدد شير يا راه دسترسي به شير آب‎انبار دارد كه يكي براي استفاده مسلمين و ديگري براي استفاده اقليت مذهبي زرتشتي بوده است. اين آب‎انبار داراي شش‎بادگير است. سه بادگير آن از ابتدا ساخته شده بود و سه بادگير ديگر بعدها به آن الحاق شده است. با كمي دقت در شكل بادگيرها تفاوت سه بادگير قديمي با ديگر بادگيرهاي آن مشهود است. شش بادگير آب‎انبار با توجه به شرايط اقليمي و جهت باد در اين منطقه به شكل هشت‎وجهي است.

ارتفاع مخزن، ارتفاع بادگيرها، معماري زيباي بادگيرها و مصالح به كار رفته و تزئينات آجرچيني مدخل ورودي آن از ويژگي‌هاي آب‎انبار شش‎بادگيري است كه شهرت بسياري به آن داده است. تعداد پلكان‎هاي اين آب‎انبار 50 عدد، ارتفاع مخزن 6/12 متر و ارتفاع بادگيرها 10 متر است.

دخمه زرتشتيان: در 15 کيلومتري جنوب شرقي يزد، بر بلنداي کوهي رسوبي و کم‎ارتفاع به نام “کوه دخمه” دو عمارت سنگي مدور برج‎مانند با فضاي ميان‎تهي قرار دارد که به دخمه يا دادگاه زرتشتيان مشهور است. در دامنه ضلع شمالي اين کوه، تعدادي عمارت خشت و گلي، آجري، سنگي يا ترکيبي از هر سه، مجهز به امکانات رفاهي زمان خود- معروف به خيله- ديده مي‎شود.

قديمي‎ترين آثار اين محوطه، خيله‎ها و دخمه‎هاي ضلع غربي است که به دوران صفويه تعلق دارند. دخمه محلي است که زرتشتيان از ديرباز تا حدود چهل سال پيش، اموات خود را طبق اصول، فرهنگ و آداب و سنن مذهبي خود و طي انجام مراسمي ويژه در آن مي‎نهادند تا طعمه کرکس‎هاي کوه‌هاي اطراف شوند. وسط فضاي ميان‎تهي دخمه، چاهي وجود دارد که به “استودان” معروف است و استخوان‎هاي به جاي مانده از اجساد را داخل آن مي‎ريختند.

پس از مدتي و طي مراسمي خاص، محوطه داخل دخمه جارو و ضد عفوني مي‎شد و بار ديگر دخمه مذکور مورد استفاده قرار مي‎گرفت. در حقيقت، محوطه داخلي دخمه‎ها مانند گورستاني بود که چندين بار از آن استفاده مي‎شد. از ديگر دخمه‎هاي اين استان مي‎توان به دخمه چم (روستاي چم، شهرستان تفت)، دخمه فيروزآباد (شهرستان يزد)، دخمه اله آباد زارچ و دخمه اردکان اشاره کرد.