همدان؛ مهد فرهنگ و تمدن


استان همدان واقع در مركز نيمه غربي ايران با 1800متر ارتفاع متوسط از سطح آب‌هاي آزاد جهان، اقوام مختلفي را در خود جا داده است كه زبان و گويش‌ آنها فارسي، تركي، لري، لك و كردي است.

يكي از جاذبه‌هاي طبيعي و بكر اين استان رشته كوه الوند است. از گذشته‌هاي دور تا به حال نام شهر همدان با الوند، ‌قرين بوده است. الوند نامي آشنا براي دوستداران طبيعت است. چشمه‌سارها، صخره‌هاي بزرگ و دره‌هاي سرسبز ميدان ميشان و تخت نادر از مناطق زيباي الوند به شمار مي‌آيند.

ارتفاع قله اين كوه از سطح دريا 3850متر است.

طبيعت و اقليم استان همدان بستر مناسبي براي فعاليت‌هاي كشاورزي و دامداري است و همين امر موجب شده تا اين منطقه محل پيدايش تمدن‌هاي باستاني باشد. وجود بيش از 800تپه و محوطه باستاني كه آثار فعاليت‌هاي انساني را در دوره‌هاي مختلف در دل خود به يادگار نگاه داشته‌اند، دليلي براثبات اين مدعاست.

نتايج كاوش‌هاي باستان شناسي در تپه گيان نهاوند نشان مي‌دهد مردم اين ديار در 6000سال پيش، از فرهنگ و تمدن پيشرفته‌اي برخوردار بوده‌اند. همچنين قديمي‌ترين كتيبه‌هاي آشوريان بين‌النهرين از شهر همدان با عنوان شهر كاسيان نام برده است و اين امر پيشينه مدنيت اين شهر را به 4000 سال پيش ‌مي‌رساند.

مهاجرت‌هاي اقوام آريايي نژاد ماد از حدود 3500سال پيش به منطقه غرب ايران محدوده فعلي استان همدان و اختلاط و سلوك آنان با اقوام مستقر در منطقه به تدريج منجر به شكل‌گيري نخستين حكومت فراگير به مركزيت هگمتانه (همدان) در فلات قاره ايران گشت و اين حكومت در 650سال قبل از ميلاد در اوج اقتدار خود ضمن غلبه بر بزرگترين قدرت سياسي و نظامي آن عصر يعني دولت آشور قلمرو خود را از شرق به آسياي ميانه و از غرب به قلب آسياي صغير بسط داد.

براساس نوشته‌هاي هردوت مورخ يوناني به دستور ديااكو، نخستين شهريار ماد در هگمتانه (همدان) استحكامات بزرگي شامل: قلاع‌ تودرتو و قصرهاي سلطنتي بنا شد. بيشتر پژوهشگران علوم تاريخ و باستان شناسي عقيده دارند تپه امروزي هگمتانه كه در دل شهر همدان برجا مانده بقاياي همين تاسيسات است.

همچنين انجام حفاري‌هاي باستان‌شناسي در تپه‌هاي گودين و سگاوي نزديك كنگاور و نوشيجان در ملاير گوشه‌هايي از فرهنگ و تمدن اقوام ماد را در اين زمان بر ما آشكار ساخته است كه از جمله آنها مي‌توان به نخستين اشكال خط و نگارش و سكه‌هاي اوليه و مظاهر فرهنگ ديني و معماري ايراني اشاره كرد.

از دوره هخامنشيان علاوه بر كتيبه‌ هاي ميخي گنجنامه همدان تعداد قابل توجهي اشياي زرين و سيمين و نيز بقاياي كاخ‌هاي سنگي به يادگار مانده است كه علاقه‌مندان مي‌توانند از آن‌ها در موزه‌هاي كشور و نيز موزه هگمتانه همدان ديدن كنند.

از دوره‌هاي سلوكي و اشكاني در همدان گورستان باستاني و شيرسنگي و در نهاوند نشانه‌هايي از يك معبد باستاني به يادگار مانده است. شهر نهاوند در دوره ساساني يكي از مراكز ايالات‌ اسپهبد نشين هفتگانه بوده و دژ مستحكمي در آن قرار داشته است.

از ديگر آثار دوره ساساني مي‌توان به غار قلعه‌جوق در فامنين و بقاياي قلعه‌اي در همان محل اشاره كرد.

نفوذ و گسترش اسلام در ايران تغييرات و تكامل شگرفي را بر پايه تعاليم اسلام و اصول هنرها و معماري قديمي كشور به همراه داشت. از اين دوره هزار و چهارصد ساله در نقاط مختلف استان يادمان‌هاي متعددي برجاي مانده است كه از مهم‌ترين آنها مي‌توان بناي بسيار زيبا و ارزشمند گنبد علويان و امامزاده‌ از ناو از دوره سلجوقي، برج‌قربان، بقعه استرومردخاي، امامزاده هود(ع) و اظهر بقعه خضر از قرون 6 تا 10 هجري قمري، امامزاده حسين(ع) و امامزاده اسماعيل(ع)، كاروانسراي فرسفج و مجموعه بازار و مسجد جامع و ميدان امام و عمارت نظري همدان، بازار، يخدان ميرفتاح، عمارت لطفعليان ملاير و عمارت مسعودي، امامزاده زرهان(ع)، امامزاده عبدالله(ع) و مسجد جامع تويسركان را نام برد.

اين ديار از ديرباز مهد پرورش مردان بزرگي در زمينه علم و هنر، عرفان، دين و سياست بوده است كه از جمله اين مشاهير مي‌توان به شاعر وارسته و عارف بزرگ باباطاهر، عارف دلسوخته و حق طلب عين‌القضات همداني و نيز مردان سياسي چون خواجه رشيد‌الدين فضل‌الله همداني وزير مشهور ايلخانيان مغول و سيدجمال‌الدين اسدآبادي و همچنين ادبا و شعراي گرانقدري همانند ميرزاده عشقي، مفتون همداني و ميررضي‌ آرتيماني اشاره كرد. شهر همدان همچنين مدفن بزرگاني مانند شيخ‌الرئيس بوعلي‌سينا و شاعر و مبارز سياسي عارف قزويني است.



جاذبه‌هاي طبيعي

اين استان از نظر ميراث طبيعي نيز جاذبه‌ هاي ويژه‌اي دارد كه از جمله آنها مي‌توان به غار زيباي عليصدر در شهرستان كبودرآهنگ، گردشگاه‌هاي گنجنامه و عباس‌آباد در همدان، پارك زيباي ملاير،‌سراب‌هاي نهاوند و ييلاقات سرسبز و خوش آب و هواي شهرستان‌هاي اسدآباد و تويسركان اشاره كرد. غار عليصدر به عنوان بزرگترين غار آبي جهان يكي از پرجاذبه ترين و شگفت‌انگيزترين غارهاي دنيا محسوب مي‌شود و از موقعيت خوبي در اين منطقه برخوردار است. اين غار كه در 72 كيلومتري شمال غرب همدان واقع است به عنوان زيباترين جلوه‌هاي نظام طبيعت به شمار مي‌رود و هر سال در فصول مختلف به ويژه تابستان مسافران و مشتاقان زيادي را از گوشه و كنار ايران و ساير كشورهاي جهان به سوي خود جلب مي‌كند.

غار عليصدر كه با تعدادي تالارهاي بزرگ در دل كوه‌هاي موسوم به سوباشي در روستاي عليصدر واقع است، در حال حاضر به يك دهكده گردشگري تبديل شده است. در اين غار اصلاحات خوبي از نظر نورپردازي، صدا، تردد و نحوه استفاده از داخل غار انجام شده است و ايجاد مراكز تفريحي، رفاهي، نمايشگاهي و فروشگاه‌هاي بزرگ در اطراف غار جلوه ويژه‌اي به آن داده است.

غار عليصدر و در مجموع ديدني‌هاي استان همدان از جمله گنجنامه، شيرسنگي، استرومردخاي، تپه هگمتانه و گنبد علويان و برج قربان هركدام در جاي خود گفتني‌هاي زيادي دارند.

همدان منطقه‌اي است كوهستاني كه بيشتر كوه‌هاي آن از تخته سنگ‌هاي خارايي تشكيل شده است و كوه الوند با 3574 متر ارتفاع، كوه‌هاي جنگ الماس، ارمني، قرمداغ، سلسله جبال خرقان، فس و لشكر از مهمترين ارتفاعات اين استان به شمار مي‌آيند. استان همدان چشمه سارها و رودخانه‌هاي فراواني دارد كه مهمترين آن سيمينه رود، قريچه، ايوك، ارزان فود، سيمين ابرو، دمق، ايده لو و گاماسياب است.

رودخانه گاماسياب يكي از طويل‌ترين رودخانه‌هاي جنوبي كوه‌الوند است و از سراب گاماسياب سرچشمه مي‌گيرد. اين رودخانه در جنوب غرب استان همدان به دو شاخه تقسيم مي‌شود كه يك شاخه آن به رودخانه قره سو در استان كرمانشاه مي‌ريزد و شاخه ديگر آن به باتلاق هورالعظيم در خوزستان منتهي مي‌شود. زمستان‌هاي استان همدان سرد و پربرف و باران و تابستان‌هاي آن معتدل است. همدان، ملاير، نهاوند، تويسركان، كبودرآهنگ، اسدآباد بهار، سامن، سركان، قروه در جزين، لالجين و مريانج از شهرهاي بزرگ استان همدان هستند. مركز اين استان شهر پرجاذبه و ديدني همدان است كه قدمتي بيش از 3000سال در دامنه كوه سربه فلك كشيده‌ الوند فرش گسترده است.

هرودوت مورخ معروف يوناني مبناي شهر همدان را به دياكس نخستين شهريار ماد نسبت مي‌دهد و مي‌نويسد «پس از اين كه پادشاه، هگمتانه را به منظور پايتخت كشور خويش برگزيد كاخي بزرگ و مستحكم به صورت هفت قلعه كه هر يك درون ديگري قرار گرفته بود ساخت و به دنبال درخواست مردم در زمان آخرين پادشاه ماد موسوم به ايختوويگو، هگمتانه را اكباتان نام نهادند».

در سال 550 پيش از ميلاد كوروش هخامنشي اين شهر را تصرف كرد و در زمان اشكانيان و ساسانيان شهر همدان به عنوان پايتخت تابستاني مورد استفاده قرار گرفته است.

در دهه دوم هجرت مردم استان همدان به دين مبين اسلام گرويدند و در سال 1319هجري، همدان به دست ديلميان فتح شد و در زمان شمس‌الدوله، وزارت و زمامداري همدان را فيلسوف شهير ابوعلي‌سينا به دست گرفت.

همدان در سال 617 هجري مورد تاخت و تاز مغول‌ها و بعدها هجوم تيموريان قرار گرفت تا اين كه در زمان صفويه به تسلط شاه اسماعيل درآمد. احمد شاه والي بغداد در سال 1137 هجري همدان را تصرف كرد و بعد از شش سال نادرشاه آن را پس گرفت. سرانجام در سال 1145 هجري به موجب پيمان ايران و عثماني همدان به طور قطع به ايران تعلق يافت.

تپه تاريخي هگمتانه از تاريخ سه هزار ساله اين شهر به خوبي خبر مي‌دهد و هم‌اكنون آثار تاريخي بزرگي در قلب شهر همدان ديده مي‌شود.



صنايع دستي

صنايع دستي، سراميك و سفال سازي يكي از مظاهر هنري و فرهنگي است كه تبلوري از ذوق و استعداد مردم لالجين همدان را به نمايش مي‌گذارد.

دست‌هاي ماهر صنعتگران اين رشته با تركيب و تلفيق هنر و انديشه توانسته‌اند نشانه‌هايي از خلاقيت و استعداد ايراني را به نمايش بگذارند.

سفال همدان به عنوان يكي از زيباترين نمونه‌هاي‌ سفال ايران از طريق فروشگاه‌هاي بسياري كه در شهر همدان و ساير نقاط كشور موجود هستند، به بازار عرضه مي‌شود.

برابر اطلاعات موجود تعداد كارگاه‌هاي سفال‌سازي در لالجين، در 45 سال پيش 50كارگاه بوده است كه اين تعداد در سال 60 به 350 واحد و در حال حاضر به بيش از 1800كارگاه افزايش يافته است.

توليدات لالجين در سراسر كشور از مقبوليت ويژه‌اي برخوردار است و تقريباً از كل توليدات سالانه سفال لالجين بين 15 تا 20درصد در منطقه مورد استفاده قرار مي‌گيرد و بقيه در بازار استان‌هاي دور و نزديك كشور عرضه مي‌شود.

همانطور كه گفته شد همدان تمدن چند هزار ساله‌‌اي را در دل خود نهفته دارد. شهر همدان كه به عنوان قديمي‌ترين پايتخت ايران شهرت دارد يكي از قديمي‌ترين شهرهاي دنيا نيز هست. در كتيبه‌هاي به دست آمده از ايران باستان در سال 1100پيش از ميلاد همدان به عنوان آمادانا و در تورات به نام آداما متواليا نام برده شده است.

گزارش بهرام رستمي