در باره گردشگری در مناطق مختلف ایران ایران
دماوند، سکونت‌گاه 20 هزار ساله انسان


مطالعات باستان‌شناسي و پژوهش‌هاي انسان‌شناسي نشان مي‌دهد که دماوند و کوهپايه‌هاي البرز به عنوان يکي از مهم‌ترين راه‌هاي ارتباطي ميان فرهنگ‌ها و مسير مهاجرت اقوام، از 20 هزار سال قبل محل سکونت انسان بوده و اين سکونت‌گاه تا امروز نيز بستر زيست ساکنين خود را فراهم کرده است.

دماوند بلندترين کوه کشور و يکي از بلندترين کوه‌هاي جهان است که با ارتفاع بيش از 5 هزار و 600 متر در رشته‌ کوه‌هاي البرز واقع شده است. اين کوه عظيم در چهار جبهه خود تنوع زيستي خاصي را پديد آورده است و هرچهار منطقه به فراخور موقعيت جغرافيايي ارتباط ميان دماوند و رشته‌ کوه‌هاي البرز با دريا، آب و هواي متفاوتي دارند.

اين بستر متنوع زيستي، از ساليان دور، مورد توجه انسان بوده و همواره از آن به عنوان زيستگاهي با ويژه‌گي‌هاي منحصر به فرد استفاده شده است. امروز دماوند بسترساز شکل‌گيري شهرهاي متعددي در دامنه خود شده و هرچند برخي ساکنين آن به جان اين کوه عظيم افتاده‌اند، اما هنوز پذيراي ساکنين خود است.تا کنون مطالعات باستان‌شناسي، انسان‌شناسي، مردم‌شناسي و زيست‌محيطي زيادي در اين بستر فرهنگي و طبيعي صورت گرفته است. اين مطالعات بخشي از رازهاي کهن دماوند و رشته کوه‌هاي البرز را فاش کرده و گستره فرهنگي اين دامنه پهناور و اين کوهستان عظيم را نشان داده است. از جمله مهمترين مطالعات صورت گرفته در دماوند و البرز، مطالعات باستان‌شناسي است که در کنار کشف شاخص‌هاي زيست محيطي براي زندگي، حضور انسان را در اين دامنه از گذشته‌هاي دور تا کنون شناسايي کرده است.

«فرزاد فروزانفر»، انسان‌شناس و پژوهشگر که بيش از 15 سال روي مباحث مربوط به انسان، در زمينه باستان‌شناسي منطقه دماوند و رشته کوه‌هاي البرز فعاليت کرده درباره اين مطالعات به CHN مي‌گويد:‌ «تا کنون مطالعات زيادي در دماوند صورت گرفته است. بخشي از اين مطالعات در جستجوي ردپاي انسان بوده که تا کنون منجر به شناسايي شواهدي از انسان دوران پارينه سنگي فوقاني، يعني 20 هزار سال قبل شده است.»

از جمله گروه‌هاي باستان‌شناسي که طي چندسال گذشته بررسي و شناسايي منطقه دماوند و البرز را بر عهده گرفته بودند، گروه فرانسوي CNRS به سرپرستي پروفسور «بريون» بود که فروزانفر به عنوان نماينده ايراني نيز همراه اين هيات، مطالعات تکميلي خود را به انجام رساند. فروزانفر درباره اين مطالعات مي‌گويد: «در اين برنامه پژوهشي ردپاي انسان از کوهپايه‌هاي غربي البرز تا دماوند و از آنجا تا کوهپايه‌هاي شرقي دنبال شد و تمامي دره‌ها و رودخانه‌ها و مناطق کوهستاني طي چند فصل بررسي و شناسايي شد.»

وي در ادامه مي‌گويد: «اگر مرکزيت اين پژوهش‌ها را دماوند قرار دهيم، دور تا دور اين کوه عظيم مورد بررسي قرار گرفت و شواهدي از زندگي انسان دوره پارينه‌سنگي فوقاني ثبت شد. اين شواهد بيشتر به کشف آثار سنگي مربوط مي‌شود.»با انجام بررسي و شناسايي، کار گمانه‌زني روي تراس رودخانه‌ها آغاز شد که در اين مرحله هم شواهد خوبي از زندگي انسان 20 هزار سال قبل شناسايي شد و در اين مرحله علاوه بر آثار سنگي، شواهد استخوان حيواني که توسط انسان آن دوران شکار شده بود نيز بدست‌آمد. اين شواهد نيز شامل دندان‌ها و بخش‌هايي از استخوان حيوانات بوده است.بر اساس شواهد به‌دست‌آمده آشکار است که انسان دوره پارينه‌سنگي فوقاني با استقرار در کوهپايه‌هاي دماوند، براي به دست‌ آوردن غذا به کنار رودخانه‌ها و جنگل مي‌آمده و پس از انجام شکار و تهيه غذا،‌ دوباره به کوه بازمي‌گشته است.

فروزانفر درباره ادامه روند زندگي انسان در کوهپايه‌هاي دماوند مي‌گويد: «پس از دوره پارينه‌سنگي،‌ انسان غارنشين دماوند وارد مرحله عصر سنگ مي‌شود که در سه مرحله اتفاق افتاده است. عصر سنگ تحتاني، مياني و نوسنگي انسان را به ترتيب از کوهپايه‌هاي بلند دماوند و البرز جدا مي‌کند و او را به دامنه‌ها مي‌آورد.»

به گفته وي از اين دوره زندگي انسان شواهد بيشتري به دست‌آمده است. انسان در اين زمان نيز به غارهايي که در دامنه‌ها وجود داشته پناه مي‌برد که شواهد زندگي آن‌ها در غارهاي هوتو، کمربند و کوميشان يافت شده است. اما به مرور زمان، زندگي در اين غارها هم رها مي‌شود و کم‌کم زندگي در جنگل‌ها و ساختن خانه با استفاده از شاخ و برگ درختان آغاز مي‌شود.

از مهمترين يافته‌هاي باستان‌شناسي در دوره عصر سنگ، مي‌توان به کشف جمجمه دختري در غار هوتو اشاره کرد که به 12 هزار سال قبل تعلق دارد. در واقع اين جمجمه در حاشيه ميان دماوند و البرز و دريا کشف شده که نشان دهنده حرکت انسان از کوهپايه‌هاي بلند البرز تا دامنه‌هاي کم ارتفاع است.فروزانفر مي‌افزايد: «هزاره سوم، زمان حضور انسان در جنگل‌ها و دشت‌هاست. امروز شواهد اين دوره در تالش‌، سوادکوه، ديلمان و لفور يافت شده است.»

با اين‌که بارها ردپاي انسان دوره پارينه‌سنگي و نوسنگي در دماوند و کوهپايه‌هاي البرز جستجو شده اما هنوز اطلاعاتي درباره زيست اين اقوام در دست نيست. شواهد به دست‌آمده کمکي به کشف شيوه معيشت اين مردمان و بيماري‌هايي که آن‌ها را از پا در مي‌آورده، نمي‌کند.فروزانفر دراين‌باره مي‌گويد: «براي شناسايي نوع زندگي و تاثير شرايط زيست‌محيطي بر زندگي اين مردمان، نياز به کشف استخوان‌ها و يا شواهد انساني بيشتري است. اما تا کنون اين شواهد از دوره پارينه‌سنگي و يا نوسنگي به دست‌ نيامده و فقط مي‌توان به آثار و نشانه‌هاي بدست‌آمده از دوره پيش از تاريخي و تاريخي اکتفا کرد. اما نمي‌توان آن را به دوره پارينه سنگي تعميم داد.»

در مازندران بيشتر روي انسان دوره تاريخي، يعني از هزاره دوم پيش از ميلاد تا دوره ساساني مطالعه شده است. تا کنون انواع مطالعات جمجمه‌شناسي، نژادشناسي، آسيب‌شناسي، پراکندگي‌هاي قومي و... مورد مطالعه قرار گرفته است. انواع بيماري‌هاي اين دوره در نوع خاص خود از قبيل وجود چسبندگي ميان مهره‌ها در افراد کم‌سن، بيماري‌هاي ژنتيکي و نارسايي استخواني، بيماري‌هاي دهان و دندان و فک مورد مطالعه قرار گرفته است.

فروزانفر درباره زندگي انسان دوره پارينه سنگي بر اساس فرضيه‌هاي انسان‌شناسي مي‌گويد: «در 20 هزار سال قبل به دليل سختي در معيشت و زندگي، انسان آسيب‌پذيرتر بوده است. راهپيمايي‌هاي طولاني براي بدست‌آوردن غذا، عبور از رودخانه‌ها، دره‌ها و مواجه با حيوانات درنده و سختي شکار باعث مي‌شده که احتمالا انسان بيشتر از دوران ميان‌سالي زندگي نکند، يعني تا زماني که قدرت در بدن داشته مي‌توانسته به زندگي خود ادامه دهد و به محض فرسود‌گي و بروز بيماري، از پا در مي‌آمد.»

فروزانفر درباره ابهامات موجود در مطالعات انسان‌شناسي دماوند مي‌گويد: «با توجه به مطالعات انجام گرفته هنوز ابهامات زيادي وجود دارد. براي مثال ما از نظر انسان‌شناسي، در دوره تاريخي با گونه‌اي از انسان مواجه هستيم که ديگر در منطقه ديده نمي‌شود و نمي‌دانيم که اين اقوام از کجا آمده بودند و چرا رفتند و ديگر اثري از آن‌ها نيست.»

وي در دامه مي‌افزايد: «حتي اين احتمال وجود دارد که اين اقوام با بومي‌هاي منطقه ادغام شده باشند که البته هنوز شواهدي دراين‌باره به دست نيامده است.»امروز دماوند طبق يک سنت قديمي دامنه خود را براي زندگي انسان، اما اين‌بار در مقياسي وسيع‌تر پراکنده است. اما آنچه بر سرش آمده تخريب هر روز اين کوه عظيم بوده که همچنان ادامه دارد.



حفاظت از دماوند؛ از آغاز تا ثبت ملي

مشکل قله دماوند فقط زباله نيست بلکه نابودي دشت شقايق، برداشت پوکه‌هاي معدني بدون ارزيابي زيست محيطي، چراي بي‌رويه دام در مراتع دماوند، جاده‌کشي‌هاي اضافي، ويلاسازي در دامنه‌هاي کوه دماوند و آب سد لار خطرات و مشکلات اساسي قله دماوند هستند. قله دماوند به عنوان بزرگترين نماد ملي ايران، همواره در شعرها وسخنراني‌ها سمبل پايداري و مقاومت مردم ايران بوده است. اين قله بلندترين قله منفرد جهان است که به هيچ رشته کوهي متصل نيست. ولي اين قله به علل مختلف خودش هم در ميان انبوهي از مشکلات تنهاست.

قله اسطوره‌اي ايرانيان که در تاريخ پرفراز و نشيب اين سرزمين روزگاري محل پرورش زال بوده و روزگاري کاوه دادگر، ضحاک سمتگر را در

سياه‌چال‌هاي اين کوه در بند کشيده امروزه خود اسير معضلات و مشکلات بسيار شده است. با توجه به مشکلات زيست محيطي و ميراث‌ فرهنگي، از سالها پيش تشکل‌هاي زيست محيطي فعال در امور کوهستان و تشکلهاي فعال در امور ميراث‌فرهنگي در پي آن هستند که بتوانند براي رفع اين مشکلات اقدامي شود. فعاليت‌هاي دوستداران محيط زيست قله دماوند به دو بخش پيش از سال 83 و بعد از آن تقسيم مي‌شوند.



فعاليت‌هاي پيش از سال 1383

دوستداران قله دماوند به ياد دارند که براي رفع مشکلات زيست محيطي قله دماوند همزمان با ظهور تشکل‌هاي زيست محيطي در ايران، از سال 1376به بعد توسط بعضي از تشکل‌هاي زيست محيطي و گروه‌هاي کوهنوردي قله دماوند به صورت نمادين پاکسازي شده است که از جمله بزرگ‌ترين برنامه پاکسازي در تابستان سال 1379 به همت انجمن حفظ محيط کوهستان براي نجات قله دماوند برگزار شد. اين برنامه شامل دو بخش بود که اولين بخش برنامه پاکسازي قله از زباله بود که توسط کوهنوردان در سه روز انجام شد و برنامه ديگر که در اختتاميه پاکسازي برگزار شد همايشي به همين مناسبت بود در روستا رينه برگزار شد که در آن همايش تعداد زيادي از فعالان محيط زيست، کوهنوردان، استادان محيط زيست دانشگاه‌ها، پيشکسوتان محيط زيست وکوهنوردي ايران و حتي جمال محمد احمد رياست وقت فائو در ايران دعوت شده بودند که به غير از ايشان که در آن همايش سخنراني کرد، استادان و پيشکسوتان نيز براي حل مشکلات کوه‌هاي ايران مخصوصا قله دماوند سخنراني کردند اما اين برنامه‌ها ادامه پيدا نکرد.



فعاليت‌هاي بعد از سال 1383

در سال 1383 و همزمان با اعلام روز ملي دماوند از سوي هيأت كوهنوردي استان تهران، برنامه روز ملي دماوند با همکاري اداره کل محيط زيست استان تهران و شهرداري تهران و هيأت کوهنوردي استان تهران برگزار شد و بيش از هزار نفر کوهنورد حرفه‌اي براي پاکسازي قله دماوند به قله صعود کردند. اين برنامه در اولين چهارشنبه امرداد سال 1383 با افتتاحيه مراسم در سالن تربيت بدني شهرستان بومهن آغاز شد و همان روز کوهنوردان با صعود به بارگاه سوم و روز پنجشنبه قله را فتح و کار پاکسازي از ارتفاعات بالا شروع کردند و روز جمعه با بازگشت کوهنوردان از قله زباله‌هاي زيادي به «گوسفند سرا» انتقال داده شد.

در سال 83 و پس از برگزاري مراسم روز ملي دماوند، دريافتيم که مشکل قله دماوند فقط زباله نيست بلکه نابودي دشت شقايق، برداشت پوکه‌هاي صنعتي بدون ارزيابي زيست محيطي، چراي بيرويه دام در مراتع دماوند، جاده کشي‌هاي اضافي، ساخت بيرويه‌هاي ويلاها در مناطق اطراف دامنه‌هاي کوه دماوند و آب سد لار که از قله و دامنه‌هاي کوه دماوند سر چشمه مي گيرند خطرات و مشکلات اساسي قله دماوند هستند که تهديدي جدي قله است. از اينرو در سال‌هاي بعد نيز براي برگزاري روز ملي دماوند و رفع مشکلات قله دماوند تلاش زيادي انجام شد. تا اينكه در سال 1384 به پيشنهاد انجمن کوهنوردان ايران روز 13 تير که مصادف با آغاز جشن تيرگان و روز صعود افسانه‌اي آرش کمانگير به قله دماوند است به عنوان روز ملي دماوند نام گزاري شد.

در سال 1385 با تشکيل ستاد روز ملي دماوند در يکي از ساختمان اداره محيط زيست و برگزاري جلسات ستاد با حضور نظريان استاد کوهنوردي، مشايخ، رضاخاني، بلوک، خادم، عباس محمدي، يزداني، شمشکي، حسين خاني و بقيه کوهنوردان برگزار شد. در سال 85 با حضور جناب آقاي دکتر لنکراني وزير بهداشت و برادران خادم مقامات محلي استان مازندران و گروه‌هاي کوهنوردي و دوستداران محيط زيست از هشت استان مخصوصاً استان تهران و مازندران و گلستان برنامه روز ملي دماوند که عبارت بود از يک صعود براي پاکسازي قله و يک همايش در شهرستان رينه مازندران برگزار شد. با توجه به بسيج عمومي دوستداران محيط زيست قله دماوند چند روز اخبار برگزاري روز ملي دماوند، در صدر اخبار بود در آن سال با مکاتبه به شوراي فرهنگ عمومي کشور و سازمان ميراث فرهنگي براي ثبت روز ملي دماوند و همچنين ثبت خود قله و دامنه‌هاي آن به عنوان يک آثار طبيعي تاريخي اقداماتي انجام شد که سال‌هاي بعد به نتيجه رسيد.

در سال 1386 با توجه به درخواست اداره ورزش‌هاي همگاني استان مازندران براي برگزاري يک همايش ده هزار نفري در روز ملي دماوند در بخش رينه دو ستاد براي روز ملي دماوند يکي در تهران و ديگري در مازندران تشكيل شد. همايش روز ملي دماوند توسط انجمن کوهنوردان و آقاي يزداني روز 13 تير در تالار ارشاد رينه با حضور استادان ايرانشناسي و همچنين همايش 10 هزار نفري در شهريور همزمان با نيمه شعبان در دامنه‌هاي دشت دماوند برگزار شد.

در سال 1387 کوشش و تلاش دوستداران محيط زيست و کوهنوردان فعال در محيط زيست قله دماوند تا حدودي به نتيجه رسيد در اين سال جلسات ستاد روز ملي دماوند در فرهنگسراي بهمن برگزار شد و تمامي برنامه روز ملي دماوند از طريق اين ستاد پيگيري شد در اين سال با برگزاري يک نمايشگاه عکس در فرهنگسراي بهمن و همچنين برگزاري همايش روز ملي دماوند در شهرستان رينه انجام شد و همچنين جشن ثبت قله دماوند به عنوان اولين آثار طبيعي؛ تاريخي ايران مورخه 27 تير قله دماوند و دامنه‌هاي آن به عنوان اولين ميراث طبيعي؛ فرهنگي و تاريخي ثبت ملي شد.

codex30x

+ نوشته شده در  پنجشنبه دهم تیر 1389ساعت 11:45  توسط کاظم خطیبی  |